Η άσκηση προστατεύει από τη γήρανση του εγκεφάλου και την άνοια και τώρα ξέρουμε γιατί

Η γυμναστική ωφελεί την καρδιά, τους μυς και τη συνολική υγεία. Όλο και περισσότερες μελέτες όμως δείχνουν ότι τα οφέλη της επεκτείνονται και βαθιά μέσα στον εγκέφαλο. Μια νέα επιστημονική ανασκόπηση εξετάζει έναν πιθανό μηχανισμό που μπορεί να εξηγεί γιατί η σωματική δραστηριότητα συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο άνοιας και καλύτερη διατήρηση των νοητικών λειτουργιών: την ενίσχυση του λεγόμενου γλυμφατικού  συστήματος.

Το γλυμφατικό  σύστημα: ο μηχανισμός που απομακρύνει τα «σκουπίδια» του εγκεφάλου

Ο εγκέφαλος είναι ένα από τα πιο ενεργά όργανα του ανθρώπινου σώματος και καταναλώνει τεράστιες ποσότητες ενέργειας. Αυτή η δραστηριότητα όμως έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή μεταβολικών υπολειμμάτων, π.χ. πρωτεϊνών που έχουν συνδεθεί με νευροεκφυλιστικές ασθένειες, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ. Όταν αυτά τα υπολείμματα δεν απομακρύνονται αποτελεσματικά, μπορεί να συμβάλλουν στη δημιουργία προβλημάτων.

Αυτή ακριβώς την ιδιαίτερα σημαντική λειτουργία επιτελεί το γλυμφατικό σύστημα, ένα δίκτυο αγγείων και κυτταρικών δομών μέσα στον εγκέφαλο που λειτουργεί σαν ένας μηχανισμός απομάκρυνσης άχρηστων ουσιών. Σε αυτό το πλαίσιο, σύμφωνα με τη νέα εργασία, η οποία συγκεντρώνει τα μέχρι σήμερα δεδομένα από μελέτες σε ζώα και ανθρώπους, η άσκηση μπορεί να επηρεάζει θετικά αυτό το σύστημα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που βοηθά τον εγκέφαλο να παραμένει πιο ανθεκτικός απέναντι στη γήρανση και στις ασθένειες.

Το γλυμφατικό (ή γλυμφικό) σύστημα δρα κυρίως κατά τη διάρκεια του ύπνου. Τότε ο εγκέφαλος αλλάζει κατάσταση και διευκολύνεται η κυκλοφορία υγρών γύρω από τα νευρικά κύτταρα, επιτρέποντας την απομάκρυνση ουσιών που έχουν συσσωρευτεί μέσα στην ημέρα. Η ηλικία φαίνεται να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν τη λειτουργία αυτού του συστήματος. Με το πέρασμα των χρόνων, οι δομές που βοηθούν στην κυκλοφορία των υγρών στον εγκέφαλο γίνονται λιγότερο αποτελεσματικές. Παράλληλα, η μείωση της ποιότητας του ύπνου, η σκλήρυνση των αγγείων και οι αλλαγές στα εγκεφαλικά κύτταρα μπορεί να περιορίζουν την ικανότητα του εγκεφάλου να απομακρύνει τα άχρηστα προϊόντα. Αυτές οι αλλαγές έχουν συνδεθεί με την εμφάνιση νευροεκφυλιστικών ασθενειών, στις οποίες παρατηρείται συσσώρευση πρωτεϊνών π.χ. του β-αμυλοειδούς και της πρωτεΐνης tau, χαρακτηριστικών ευρημάτων της νόσου Αλτσχάιμερ.

Η άσκηση, ο ύπνος και η προστασία από τη νευροεκφύλιση

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η άσκηση μπορεί να βοηθά το γλυμφικό σύστημα μέσω πολλών διαφορετικών μηχανισμών. Ένας από αυτούς αφορά την καλύτερη λειτουργία της καρδιάς και των αγγείων. Η σωματική δραστηριότητα βελτιώνει την κυκλοφορία του αίματος, μειώνει την αρτηριακή πίεση και βοηθά τα αγγεία να παραμένουν πιο ελαστικά. Αυτές οι αλλαγές μπορεί να ενισχύουν τις κινήσεις των υγρών γύρω από τα αγγεία του εγκεφάλου, διευκολύνοντας την απομάκρυνση των ανεπιθύμητων ουσιών. Παράλληλα, η άσκηση φαίνεται να επηρεάζει θετικά τον ύπνο, έναν παράγοντα άμεσα συνδεδεμένο με τη λειτουργία του γλυμφατικού συστήματος. Ο ποιοτικός ύπνος, ιδιαίτερα οι βαθύτερες φάσεις του, φαίνεται ότι επιτρέπουν στον εγκέφαλο να πραγματοποιεί πιο αποτελεσματικά τη διαδικασία «καθαρισμού».

Αντίθετα, η χρόνια έλλειψη ύπνου έχει συσχετιστεί με αυξημένη συσσώρευση ουσιών που θεωρούνται επιβαρυντικές για τον εγκέφαλο. Αυτό μπορεί να δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, όπου ο κακός ύπνος επηρεάζει την απομάκρυνση των αποβλήτων και η μειωμένη λειτουργία του εγκεφάλου επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την ποιότητα του ύπνου. Τέλος, η άσκηση μπορεί επίσης να περιορίζει τη φλεγμονή στον εγκέφαλο και να βοηθά τα κύτταρα που συμμετέχουν στη ρύθμιση των υγρών να διατηρούν καλύτερα τη λειτουργία τους.

Τι έδειξαν οι μελέτες

Η ανασκόπηση εξέτασε κυρίως πειράματα σε ποντίκια, καθώς εκεί υπάρχουν οι πιο λεπτομερείς μετρήσεις για το γλυμφατικό  σύστημα. Σε αρκετές από αυτές τις μελέτες, ζώα που ακολουθούσαν προγράμματα άσκησης παρουσίασαν καλύτερη κυκλοφορία υγρών στον εγκέφαλο και μεγαλύτερη ικανότητα απομάκρυνσης ουσιών που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η άσκηση συνδέθηκε επίσης με μικρότερη συσσώρευση β-αμυλοειδούς και καλύτερες επιδόσεις σε τεστ μνήμης. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι η άσκηση φαίνεται να λειτουργεί καλύτερα όταν εφαρμόζεται πριν προχωρήσουν σημαντικά οι παθολογικές αλλαγές στον εγκέφαλο.

Τα δεδομένα στους ανθρώπους είναι ακόμη περιορισμένα, κυρίως επειδή οι επιστήμονες δεν διαθέτουν ακόμη μια απλή και απόλυτα αξιόπιστη μέθοδο για να μετρούν άμεσα τη λειτουργία του γλυμφατικού  συστήματος. Ωστόσο, οι πρώτες μελέτες με εξελιγμένες τεχνικές απεικόνισης δείχνουν ότι προγράμματα άσκησης μπορούν να βελτιώσουν δείκτες που σχετίζονται με την κυκλοφορία υγρών στον εγκέφαλο. Σε μία από τις μελέτες που αναφέρονται στην ανασκόπηση, ενήλικες που ακολούθησαν πρόγραμμα ποδηλασίας για 12 εβδομάδες εμφάνισαν ενδείξεις καλύτερης λειτουργίας του συστήματος απομάκρυνσης υγρών στον εγκέφαλο.

Τι γνωρίζουμε σήμερα και τι μένει να αποδειχθεί στους ανθρώπους

Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά, αλλά δεν σημαίνουν ακόμη ότι η άσκηση αποτελεί θεραπεία για τη νόσο Αλτσχάιμερ ή άλλες μορφές άνοιας. Χρειάζονται μεγαλύτερες και μακροχρόνιες μελέτες σε ανθρώπους για να αποδειχθεί πόσο σημαντική είναι η επίδρασή της στο γλυμφατικό  σύστημα. Επίσης παραμένουν ερωτήματα σχετικά με το ποιο είδος άσκησης είναι πιο αποτελεσματικό, πόσο συχνά πρέπει να γίνεται και ποια ένταση προσφέρει τα μεγαλύτερα οφέλη. Οι περισσότερες έρευνες μέχρι σήμερα έχουν επικεντρωθεί στην αερόβια άσκηση, ενώ λιγότερα δεδομένα υπάρχουν για την προπόνηση δύναμης.

Παρά τις αβεβαιότητες, οι ερευνητές θεωρούν ότι η νέα αυτή προσέγγιση προσφέρει μια πιθανή εξήγηση για κάτι που παρατηρείται εδώ και χρόνια: οι άνθρωποι που παραμένουν σωματικά δραστήριοι έχουν συχνά καλύτερη υγεία του εγκεφάλου όσο μεγαλώνουν. Η άσκηση μπορεί λοιπόν να μην προστατεύει τον εγκέφαλο μόνο μέσω της καλύτερης κυκλοφορίας ή της ενίσχυσης των νευρικών συνδέσεων, αλλά και βοηθώντας τον ίδιο τον εγκέφαλο να απομακρύνει πιο αποτελεσματικά τα προϊόντα της καθημερινής του λειτουργίας. Η κατανόηση αυτού του μηχανισμού ίσως ανοίξει νέους δρόμους για την πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης και τη διατήρηση ενός υγιούς εγκεφάλου στη διάρκεια της ζωής.